2.1. GİRİŞ
 Canlılar, hücre adı verilen en küçük yapısal birimlerin, çok karmaşık
fonksiyonları yerine getirebilecek  şekilde bir araya gelmesiyle oluşmuşlardır. Hücre,
gözle görülemeyecek kadar küçüktür ve çevresi yarı geçirgen bir zarla kuşatılmış
durumdadır. Hücreye şeklini veren sitoplâzma gerekli yaşamsal ögeleri içeren, yarı  sıvı
bir maddedir. Aynı görevdeki hücrelerin kümelenmesi ile dokular; farklı dokuların
belirli bir işlevi görmek üzere birleşmesiyle de organlar oluşur. Yapısal özellikleri farklı
olan organların bir araya gelmesi sonucunda da belirli bir işlevsel bütünlük gösteren
sistemler şekillenir.
Anatomi terimi, eski Yunanca  Ana (içinden) ve  Tome (Temnein) (kesmek)
kelimelerinin birleşmesiyle oluşmuştur. Keserek ayırma, parçalama anlamına gelmektedir.
Anatomi teriminin Latince’deki karşılığı Dissection’dur. Günümüzde, kadavranın
bölgelere ayrılması ve bu bölgelerin kesilerek incelenmesi yöntemi için genel bir ifade
olarak disseksiyon terimi kullanılmaktadır.
 Anatomi geniş anlamda vücudun normal  şeklini, yapısını; vücudu oluşturan
organları ve bu organlar arasındaki yapısal, görevsel ilişkileri inceleyen bilim dalıdır. Şekil
bilim anlamına gelen morfoloji kavramı da canlıların şekilsel olarak incelenmesini belirtir.
Bir görüşe göre anatomi terimi, morfoloji ile özdeş olarak da kabul edilir. Ancak
günümüzde oluşumların yalnızca şekilsel değil; işlevsel özelliklerinin de önem kazanması,
yapılan çalışmalarda hücre içi ögelerin ayrıntılı olarak, hatta moleküler düzeyde
incelenmesi anatomi biliminin sınırlarını genişletmiştir. Anatomi eğitiminde kalıplaşmış
kurallarla, işlevsel bağlantıları dikkate almayan bir yöntem seçilmesi, ezbere dayanan ve
edinilen bilgilerin kısa zamanda unutulmasına yol açan bir öğrenme ile sonuçlanır.
Herhangi bir yapının işlevlerinin ve diğer yapılarla bağlantılarının birlikte öğrenilmesi ise
anatominin bir bütün halinde daha kolay anlaşılması olanağını yaratır
İnsanlarda olduğu gibi, diğer canlılarda da yapısal özelliklerin araştırılması
anatominin konusudur. Temel olarak kabul edildiği  şekliyle diğer temel tıp bilimleri
anatomi ile ilgili çalışmalardan türemişlerdir.
 Tarihsel süreçte insan vücudunun tanınmasına duyulan yoğun ilgi ve buna bağlı
elde edilen bilgi birikimi nedeniyle anatomi alt gruplara ayrılmıştır.
1. Makroskopik Anatomi  (Gross Anatomi): İnsan yapısını gözle görülebilen
şekliyle inceleyen anatomi dalıdır. Bu amaçla kullanılan temel eğitim aracı, ilaçlanarak
doku özelliklerinin uzun zaman kalıcılığı sağlanan ölü insan vücududur (kadavra).
Modeller, yazılı gereçler (kitap, atlas, poster gibi), video görüntüleri ve bilgisayar
programlarından da eğitimde geniş ölçüde yararlanılmaktadır. Bilgisayarlı  eğitim, bazı
eğitim kurumlarında kadavranın yanında en yaygın kullanılan yöntem halini almıştır. Üç
boyutlu görüntülerin elde edilmesi önemli bir avantajıdır.
2. Mikroskopik Anatomi  (Histologia): Vücudu oluşturan organlardan özel
teknikler ile alınarak boyanan doku örneklerini mikroskop altında inceleyen bilim dalıdır.
Histoloji kelime olarak eski Yunanca’daki histos (doku) ve logos (bilim) sözcüklerinden
oluşmuştur ve doku bilimi anlamına gelir. Mikroskop, gözle görülemeyen varlıkları değişen
oranlarda büyüterek görülebilmelerini sağlayan en önemli eğitim aracıdır.  3. Sitoloji: Histolojinin bir bölümü olarak da kabul görmekte olan hücre bilimidir.
Hücreyi oluşturan yapıların ayrıntılı olarak incelenmesini temel alır.
 4. Gelişimsel Anatomi (Developmental Anatomy): İnsan vücudunun
şekillenmeye başladığı ilk andan ölümüne kadar geçirdiği evreleri ve normal yapısal
değişiklikleri inceler. Çeşitli alt başlıklara ayrılabilir:
A. Doğum Öncesi Dönemi Anatomisi (Embryologia): Dişi ve erkek eşey
hücrelerinin birleşmesi ile şekillenen zigot oluşumundan doğuma kadar
olan dönemi incelemeyi temel alır. Bu dönemi de embriyo ve fetüs
dönemi anatomisi olarak ikiye ayırmak olanaklıdır. Teknolojik
gelişmeler, bazı hastalıkların doğumdan önce saptanabilmesini ve
tedavisini sağlayabilmekte olduğundan fetüs anatomisinin önemi
giderek artmaktadır.
B. Çocukluk Dönemi Anatomisi (Child Anatomy): Doğumdan itibaren
puberte dönemi sonrasına kadar süren gelişimi inceler.
C. Erişkin Dönemi Anatomisi (Adult Anatomy):  Erişkin insan
vücudunun yapısını inceler. Klasik ders kitaplarında verilen bilgiler
erişkin insan vücudu temel alınarak hazırlanmıştır.
D. Yaşlılık Dönemi Anatomisi (Geriatric Anatomy) : Yaşlı insanlardaki
normal yapısal değişiklikleri inceler.
E. Patolojik Anatomi: Makroskopik ya da mikroskopik olarak insan
dokusunun normal olmayan yapısını inceler.
Anatomi eğitiminde temel amaç öğrencinin kendisine gereken bilgiyi en etkili yolla
elde etmesi ve bunu verimli bir  şekilde değerlendirmesidir. Amaca ulaşabilmek için
gereken bilginin değişik yollarla verildiği farklı  öğretim yöntemleri kullanılır. Bu
yöntemlere göre de anatomi bir takım alt dallara ayrılır.
1. Sistematik Anatomi (Anatomia Systematica): Organizmayı organ
topluluklarından oluşan sistemlere ayırıp, incelemeyi esas tutar. Bu öğretim
modelinde bir sistem içindeki organlar ve doku grupları belirli bir sırayla
öğretilir.
2. Bölgesel Anatomi (Anatomia Topographica-Anatomia Regionalis): Vücut
bölgelere ayrılarak buralarda yer alan doku ve organlar, dıştan içe incelenir.
3. Karşılaştırmalı Anatomi (Anatomia Comparativa): Çeşitli hayvanlar ve
hayvanlarla insanlar arasındaki benzer organları kıyaslama yaparak inceler.
4. Cerrahi Anatomi (Anatomia Chirurgica): Cerrahi uygulamaları dikkate
alarak organizmayı topografik olarak inceleyen anatomi dalıdır.
5. Klinik Anatomi  (Anatomia Clinica): Sistematik, topografik ve cerrahi
anatomiyi kapsayan bilgilerin klinikte canlı insan üzerinde uygulamasını yapan
anatomi dalıdır.
6. Yüzeysel (Surface) Anatomi: Canlı üzerinde organları elle, gözle veya
radyolojik, endoskopik olarak inceleyen daldır.
7. Kesitsel Anatomi (Radyolojik Anatomi): Günümüzde teknolojinin
gelişmesiyle ortaya çıkan ve önemi giderek artan bir topografik anatomi
şeklidir. Çeşitli hastalıkların tanısında kullanılan yeni yöntemlerden bilgisayarlı
tomografi (CT), nükleer manyetik rezonans görüntüleme (NMRI), pozitron
emisyon tomografisi (PET) ve sintigrafide, vücudun değişik açılardan ve birkaç milimetrelik ince dilimlere ayrılması ile elde edilen görüntülerin incelenmesi
amaçlanır.
8. Estetik (Plastik-Artistik) Anatomi: Çeşitli durumlarda, vücudun dış şeklinde
oluşan değişiklikleri ve nedenlerini inceleyen daldır; daha çok ressam ve
heykeltıraşları ilgilendirir.
9. Spor Anatomisi: Spor eğitimi verilen kurumlarda özellikle hareket sistemini
oluşturan yapıların incelenmesine dayanan bir daldır.
İnsan vücudunu öğrenmek için farklı yöntemlerden yararlanılabilir. Bu yöntemler
ölü ya da canlı insan üzerine uygulanabileceği gibi insan kavramını temel alan yazılı ya da
görsel araçlar olabilir.
Anatomi eğitiminin temelini kadavra ile yapılan çalışmalar oluşturmaktadır.
Disseksiyonlar kitap, atlas, model, bilgisayar programları gibi yöntemlerle elde edilemeyen
vücudun üç boyutlu yapısını tanıma fırsatını kusursuz bir şekilde sağlamaktadır. Öğrenci
anatomik yapıların birbirleri ile olan ilişkilerini, komşuluklarını görerek, dokunarak, bir
başka deyişle insanla bire bir temas kurarak öğrenebilmektedir. Günümüzde, tıp eğitimi
sürecinde anatomi öğrenmeye ayrılan süre giderek daralmaktadır. Bu nedenle proseksiyon
yönteminin yani disseksiyon işlemi önceden yapılmış kadavralardan yararlanarak
öğrenmenin yaygınlığı artmaktadır. Tıp eğitimi ileri düzeye ulaşan ülkelerde öğrenci başına
2-4 kadavradan yararlanılmaktadır. Kadavra ile çalışarak öğrenmenin olumsuz özellikleri
içinde ölüm sonrası dönemde doku ve organların normal  şekil ve gerginliklerini
kaybetmeleri; tespit amaçlı uygulanan kimyasal maddeler nedeni ile de yapı, renk ve koku
açısından farklılaşmaları sayılabilir.
Canlı insan üzerinde yapılan anatomi öğreniminde yüzeysel anatomi, endoskopi,
çeşitli organ görüntüleme yöntemleri gibi farklı teknikler kullanılmaktadır. Gerçekte bir
hasta ile yapılan fizik muayene, öğrenilmiş bulunan anatomi bilgisinin ortaya konması
durumudur. Endoskopi, özel araçlar kullanarak içi boşluklu olan organların gözlenmesini
olanaklı  kılan bir yöntemdir. Basit bir tanımlama ile bir  ışık kaynağından elde edilen
ışınların eğrilebilir bir boru aracılığı ile incelenmek istenen organa kadar ulaştırılmasıdır.
Gırtlak, bronşlar, mide, mesane gibi farklı sistemlere ait organlar ya da eklem boşlukları
endoskopik olarak incelenebilir. Gözle inceleme dışında tanı ve tedavi amaçlı girişimlerde
de bulunulabilir.
Organ görüntüleme disseksiyonun tersine doku bütünlüğünü bozmadan canlı
organizma üzerinde uygulanabilen yöntemleri içerir. Gönüllülerin kullanılması ile
toplumlara ait normal değerler belirlenebilir. Normal yapıların görüntülenmesi dışında
çatlak veya kırık olan kemik yapılar ya da sonradan gelişen tümörlerin ortaya konmasında
son derece yararlı yöntemlerdir. Radyolojik tetkikler, en yaygın kullanım alanı olan organ
görüntüleme yöntemleridir. Bu yöntemlerden en eskisi ve en sık kullanılanı X ışınlarından
yararlanılan radyografi çekimleridir. Farklı dokuların radyoaktif ışınları emme farklılığının
ölçülmesi esasına dayanır. Bir başka ifade ile X  ışını kullanarak vücudun resminin
çekilmesidir.  Bilgisayar destekli tomografi geliştirilmiş bir radyografi yöntemidir.
Vücudun ince dilimler halinde ve değişik açılardan görüntülenmesi olanağını verir.
Ultrasound, ses dalgalarının farklı organlardan farklı yoğunlukta yansıtılması prensibine
dayanır. Bir elementin radyoaktif izotoplarının belirli bir organda toplanması ve bunun
işaretlerden oluşan bir harita haline getirilmesine  radyoizotop görüntüleme, farklı
dokuların atomik kompozisyonuna ait özelliklerin belirlenmesi yöntemine de  manyetik
rezonans görüntüleme (magnetic resonance imaging-MRI) adı verilir. Anatomik bilgilerin yaparak-yaşayarak öğretilmesi ve öğrenilmesine dayalı
yaklaşımlar sayesinde öğrencinin bilişsel, duyuşsal gelişiminde çok olumlu değişiklikler
meydana gelecektir. Öğrenci bu sayede doğru bilgi edinme, kendi kendine yetebilme,
eleştirel düşünebilme, seçme kabiliyetini geliştirme, keşfetme ve aklını kullanabilme
kabiliyetini kazanır. Bu nedenledir ki İnsan Anatomisi dersi öğrencilere, hayatları boyunca kullanacakları bilgi ve becerileri kazandırmayı amaç edinir.

.